Azərbaycan niyə "Odlar Yurdu" adlanır?
Bəzi ölkələr öz turizm şüarlarını özləri seçirlər.
Bəzilərinə isə həmin adı tarix özü bəxş edir.
Azərbaycan məhz ikinci kateqoriyaya aiddir.
Bu gün Land of Fire ifadəsini milyonlarla insan tanıyır. O, hava limanlarında, beynəlxalq turizm sərgilərində, reklam kampaniyalarında və bələdçi kitablarında istifadə olunur. Çoxları bunun turist cəlb etmək üçün yaradılmış uğurlu marketinq şüarı olduğunu düşünür.
Əslində isə hər şey tam əksinə olub.
Əvvəl Odlar Yurdu yaranıb.
Turizm isə ondan əsrlər sonra meydana çıxıb.
Bu adın tarixi nə reklamdan, nə də gözəl bir əfsanədən başlayır.
Hər şey insanların uzun müddət izah edə bilmədiyi təbiət hadisəsi ilə başlayıb.
Torpaq yanırdı.
Nə ildırım vurmuşdu.
Nə də vulkan püskürmüşdü.
Alov birbaşa daşların arasından çıxır və həftələrlə, aylarla, bəzən isə illərlə sönmədən yanırdı.
Bu gün bunun səbəbini bilirik.
Yer səthinə çıxan təbii qaz.
Lakin qədim insanlar üçün bu, əsl möcüzə idi.
Məhz buna görə Azərbaycan minilliklər boyu yaşayan və bu gün də aktuallığını qoruyan bir ad qazandı.
Alov nə vaxt tarixin bir hissəsinə çevrildi?
Bu gün Abşeron yarımadası zəngin neft və təbii qaz yataqları ilə tanınır. Ancaq minlərlə il əvvəl insanlar yerin altında nə olduğunu bilmirdilər.
Onlar tamamilə başqa mənzərə görürdülər.
Təsəvvür edin ki, uzun səfərdən sonra ilk dəfə Xəzər dənizi sahillərinə gəlmisiniz.
Axşam düşür.
Uzaqda zəif bir işıq görünür.
İlk baxışda elə bilirsiniz ki, kimsə ocaq qalayıb.
Yaxınlaşdıqca anlayırsınız ki, burada nə insan var, nə odun, nə də tonqal.
Yanan torpağın özüdür.
Alov daşların arasından çıxır və küləyə, yağışa və gecə-gündüzün dəyişməsinə baxmayaraq yanmağa davam edir.
Belə hekayələr ticarət yolları boyunca sürətlə yayılırdı. Tacirlər gördüklərini Farsda, Hindistanda, Yaxın Şərqdə, daha sonra isə Avropada danışırdılar.
Bəziləri buna inanırdı.
Bəziləri isə bunun sadəcə şişirdilmiş əhvalat olduğunu düşünürdü.
Lakin əsrlər keçdikcə bu qeyri-adi təbiət hadisəsini öz gözləri ilə görən insanların sayı artırdı.
Beləliklə, əfsanə tədricən tarixə çevrildi.
Təbii alovlar haqqında turizmdən çox əvvəl yazırdılar
Maraqlıdır ki, Azərbaycanın əbədi alovları yalnız rəvayətlərdə deyil, müxtəlif dövrlərə aid yazılı mənbələrdə də öz əksini tapıb.
Bu bölgənin qeyri-adi təbiət hadisələrindən bəhs edən ilk müəlliflərdən biri qədim yunan coğrafiyaşünası Strabon hesab olunur. O, bugünkü Yanardağı təsvir etməsə də, Qafqaz torpaqlarının qeyri-adi təbii xüsusiyyətlərə malik olduğunu yazırdı.
Təxminən min il sonra ərəb coğrafiyaşünası İstəxri indiki Bakı ətrafında oda sitayiş edən insanların yaşadığını qeyd edirdi. Onun qeydləri Abşeronun od kultu ilə əlaqəsini göstərən ən qədim yazılı mənbələrdən hesab olunur.
XIII əsrdə bu torpaqlardan Marko Polo keçmişdi. O, Bakı ətrafını neftlə zəngin diyar kimi təsvir edir, yerli əhalinin neftdən işıqlandırma, isinmə və müxtəlif məişət məqsədləri üçün istifadə etdiyini yazırdı. Həmin dövrdə Azərbaycanın təbii sərvətləri artıq Qafqazdan çox uzaqlarda da tanınırdı.
XVII əsrdə alman səyyahı və alimi Engelbert Kempfer Suraxanıya gələrək təbii qaz çıxışlarını şəxsən müşahidə etmişdi. O, fasiləsiz yanan alovlardan böyük heyranlıqla bəhs edir. O dövrün avropalıları üçün belə mənzərə demək olar ki, inanılmaz görünürdü.
Daha sonra Qafqaza fransız yazıçısı Aleksandr Düma səfər etdi. O, Atəşgahı ziyarət etdi və təbii alovun üzərində tikilmiş məbədi öz əsərlərində ətraflı təsvir etdi. Düma etiraf edirdi ki, ömründə buna bənzər başqa bir yer görməyib.
Bu insanlar müxtəlif əsrlərdə yaşamışdılar.
Fərqli dillərdə danışırdılar.
Fərqli məqsədlərlə səyahət edirdilər.
Amma onların hamısını heyrətləndirən eyni hadisə idi.
İnsan əli dəymədən yanan alov.
Məhz buna görə bu gün tarixçilər Azərbaycanın əbədi alovları haqqında yazılanları gözəl əfsanə kimi deyil, həmin dövrün şahidlərinin real müşahidələri kimi qiymətləndirirlər.
Alov niyə müqəddəs hesab olunurdu?
Bu gün təbii alovun yaranmasını izah etmək çətin deyil.
Lakin minlərlə il əvvəl insanlar torpaqdan çıxan və adi üsullarla söndürülməsi mümkün olmayan alovun sirrini anlaya bilmirdilər.
Ona görə də belə yerlər müqəddəs hesab edilirdi.
Alov həyatın, işığın və saflığın rəmzi kimi qəbul olunurdu.
Məhz buna görə təbii qazın yer səthinə çıxdığı ərazilərdə zaman keçdikcə müqəddəs məkanlar yaranmağa başladı.
Burada zərdüştilik xüsusi rol oynadı.
Dünyanın ən qədim dinlərindən biri olan zərdüştilikdə alov saflığın, həqiqətin və ilahi nurun simvolu hesab edilirdi.
Vacib məqam ondan ibarətdir ki, zərdüştilər alovun özünə deyil, onun ifadə etdiyi mənəvi dəyərlərə ehtiram göstərirdilər.
Elə buna görə də təbii alov mənbələri xüsusi məkan sayılırdı.
İnsanlar bura dua etməyə gəlirdilər.
Ziyarətlər təşkil olunurdu.
Zaman keçdikcə isə həmin yerlərdə məbədlər tikilməyə başladı.
Onların ən məşhuru Atəşgah oldu.
Amma burada da əvvəl insan yox idi.
Əvvəl alov vardı.
Sonra insanlar gəldi.
Yalnız bundan sonra alovun ətrafında məbəd inşa edildi.
Atəşgah – təbiətin yaratdığı məbəd
Bu gün Atəşgah Bakıya gələn turistlərin ən çox ziyarət etdiyi tarixi məkanlardan biridir. İlk baxışda o, sadəcə qədim memarlıq abidəsi təsiri bağışlayır.
Əslində isə Atəşgahın əsas dəyəri onun divarlarında deyil.
Əgər burada heç vaxt yer səthinə təbii qaz çıxmasaydı, çox güman ki, bu məbəd də mövcud olmazdı.
"Atəşgah" sözü fars dilindəki atash – "od" və gah – "yer", "məkan" sözlərindən yaranıb. Sözün hərfi mənası "Od evi" deməkdir.
İnsanlar bu yerə əvvəlcə məbədə görə yox, yerin altından çıxan alova görə gəlirdilər.
Bu alov nə odun tələb edirdi, nə də kimsə onu hər gün yenidən yandırırdı.
Elə bil torpaq özü nəfəs alırdı.
Əsrlər keçdikcə bu müqəddəs sayılan yerin ətrafında ibadətgah formalaşdı.
Bu gün gördüyümüz Atəşgah kompleksi XVII–XVIII əsrlərdə hindli tacirlər və zəvvarlar tərəfindən tikilib. Lakin həmin ərazidə təbii alova sitayiş ənənəsi bundan xeyli əvvəl mövcud idi.
Məhz buna görə Atəşgah təkcə tarixi abidə deyil.
O, insanla təbiətin minilliklər əvvəl başlayan əlaqəsinin canlı şahididir.
Yanardağ – torpağın hələ də alovlandığı yer
Atəşgah keçmişdən danışırsa, Yanardağ həmin tarixi bu gün də göstərməyə davam edir.
Azərbaycan dilində "Yanardağ" sözü "yanan dağ" mənasını verir.
Əslində isə bu, hündür dağ deyil.
Bu, yamac boyunca uzanan təbii qaz çıxışıdır və alov onilliklərdir fasiləsiz yanır.
Gündüz bu mənzərə maraqlı görünür.
Axşam isə tamamilə başqa təsir bağışlayır.
Qaranlıq çökdükcə alov dilləri daşların arasından yüksəlir və bütün yamacı narıncı işığa bürüyür.
İlk dəfə görən insanın ağlına gələn ilk fikir adətən eyni olur.
Burada kimsə böyük tonqal qalayıb.
Amma burada nə tonqal var, nə də gizli qaz borusu.
Alov yerin dərinliklərindən gələn təbii qaz hesabına yanır.
Məhz buna görə Yanardağ Azərbaycanın ən qeyri-adi təbiət abidələrindən biri hesab olunur.
Maraqlıdır ki, bir neçə əsr əvvəl Abşeronda buna bənzər yerlər daha çox idi.
XVII–XIX əsrlərdə bölgəyə gələn səyyahlar torpağın müxtəlif nöqtələrində öz-özünə yanan onlarla alov mənbəyini təsvir edirdilər.
Bu gün onların böyük əksəriyyəti artıq mövcud deyil.
Elə buna görə Yanardağın dəyəri daha da artıb.
Bu, dekorasiya deyil.
Süni şəkildə yaradılmış obyekt deyil.
Bu, Azərbaycanın niyə Odlar Yurdu adlandırıldığını öz gözlərinizlə görə biləcəyiniz nadir yerlərdən biridir.
Təbii alovlar niyə yoxa çıxıb?
Bu sualın cavabı Azərbaycanın neft tarixi ilə sıx bağlıdır.
XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq Bakıda neft sənayesi sürətlə inkişaf etməyə başladı.
Sonralar təbii qaz yataqları da geniş şəkildə istismar olundu.
Yeraltı laylarda təzyiq dəyişdikcə qazın təbii çıxış yollarının bir hissəsi bağlandı.
Nəticədə əsrlər boyu yanan bir çox təbii alov mənbələri tədricən söndü.
Bu gün Yanardağın xüsusi əhəmiyyəti də məhz bununla bağlıdır.
O, vaxtilə bütün Abşeron üçün xarakterik olan təbiət hadisəsinin qorunub qalmış nadir nümunələrindən biridir.
"Odlar Yurdu" adı haradan yaranıb?
Bu gün Land of Fire ifadəsi Azərbaycanın rəsmi turizm brendi kimi tanınır.
Lakin bu ifadənin kökləri müasir turizmdən qat-qat qədimdir.
"Azərbaycan" adının mənşəyi ilə bağlı tarixçilər arasında müxtəlif fikirlər mövcuddur.
Ən geniş qəbul edilən versiyaya görə, bu ad Makedoniyalı İsgəndərin imperiyası dağıldıqdan sonra yaranmış Atropatena dövləti və onun hökmdarı Atropatın adı ilə bağlıdır.
Digər məşhur versiya isə adı qədim fars dilində "od" və ya "odu qoruyan" mənası verən sözlərlə əlaqələndirir.
Müasir alimlərin əksəriyyəti bunu daha çox tarixi yozum hesab etsələr də, bir məsələdə fikir ayrılığı yoxdur.
Azərbaycan əsrlər boyu insanların yaddaşında torpağın özünün alovlandığı diyar kimi qalıb.
Məhz buna görə Odlar Yurdu adı bu ölkə üçün tamamilə təbii səslənir.
Bu ifadəni reklamçılar yaratmayıb.
Onu tarix formalaşdırıb.
Flame Towers – qədim rəmzin müasir davamı
Bu gün Bakının siluetini Flame Towers olmadan təsəvvür etmək çətindir.
Memarlar bu kompleks üçün istənilən formanı seçə bilərdilər.
Lakin onlar alov obrazını seçdilər.
Çünki Azərbaycan tarixini odsuz təsəvvür etmək mümkün deyil.
Üç göydələn sanki səmaya ucalan alov dillərini xatırladır.
Gündüz onlar şəhərin ən tanınan memarlıq simvollarından biridir.
Axşam isə fasadlar nəhəng ekranlara çevrilir və üzərində hərəkət edən alov təsviri canlanır.
Turistlər üçün bu, möhtəşəm vizual şoudur.
Azərbaycanlılar üçün isə minilliklərdən gələn rəmzin müasir davamıdır.
Dünyada çox az ölkə var ki, iki min ildən artıq yaşı olan bir simvolu müasir memarlığa bu qədər uğurla inteqrasiya edə bilsin.
Odlar Yurdunu bir səfərdə necə görmək olar?
Azərbaycana gələn turistlərin əksəriyyəti səyahətə Bakıdan başlayır.
Bu, ən doğru seçimdir.
Bir neçə gün ərzində İçərişəhəri gəzə, Qız qalası və Şirvanşahlar Sarayı ilə tanış ola bilərsiniz.
Sonra isə Atəşgah və Yanardağa yollanmaq kifayətdir.
Məhz bu iki məkan Azərbaycanın niyə Odlar Yurdu adlandırıldığını ən yaxşı şəkildə izah edir.
Axşam saatlarında şəhərin müşahidə meydançalarından birinə qalxaraq Flame Towers və gecə Bakısının möhtəşəm panoramasını izləmək isə bu marşrutun ən yaddaqalan hissələrindən biri olacaq.
Buna görə də bir çox turist əvvəlcədən Bakıda otel bron edir və paytaxtda bir neçə gecə qalmağa üstünlük verir.
Bakını gördükdən sonra səyahəti Azərbaycanın digər bölgələrində davam etdirmək olar.
Qobustanın qayaüstü rəsmləri.
Qəbələnin dağ mənzərələri.
Şahdağın müasir dağ kurortu.
Lənkəranın subtropik təbiəti.
Quba və Qırmızı Qəsəbə.
Naftalanın dünyada analoqu olmayan müalicəvi kurortları.
Azərbaycan otellərinin geniş seçimi sayəsində hər kəs öz maraqlarına uyğun marşrut qura bilər.
Təbiətin yazdığı tarix
Bəzi ölkələr öz simvollarını sonradan yaradır.
Azərbaycanın buna ehtiyacı olmayıb.
Əvvəl təbiət var idi.
Sonra bu torpaqları görən ilk səyyahların heyrəti.
Daha sonra onların yazdıqları qeydlər.
İllər keçdikcə tarixçilərin araşdırmaları.
Və yalnız bundan sonra Land of Fire ifadəsi ölkənin rəsmi turizm simvoluna çevrildi.
Məhz buna görə Azərbaycan niyə Odlar Yurdu adlanır? sualının cavabı sadəcə gözəl bir əfsanə deyil.
Bu, minilliklər boyu insanların öz gözləri ilə gördüyü təbiət hadisəsinin tarixidir.
Və bir gün Yanardağın qarşısında dayananda anlayırsan ki, bəzi hekayələri kitablardan oxumaq mümkün olsa da, onları həqiqətən dərk etmək yalnız həmin yerləri öz gözlərinlə gördükdən sonra mümkündür.