Qız Qalası — Bakının simvolu, tarixi və sirrləri

Qız Qalası təkcə Bakının deyil, bütövlükdə Şərqin ən sirli memarlıq abidələrindən biridir. İçərişəhər qalasının cənub-şərq hissəsində yerləşən bu möhtəşəm tikili artıq əsrlərdir ki, Azərbaycanın paytaxtının memarlıq və mədəni simvolu hesab olunur. Onlarla elmi araşdırmaya baxmayaraq, Qız Qalasının mənşəyi və ilkin təyinatı bu günədək birmənalı şəkildə izah olunmamışdır.

Qız Qalasının unikallığı yalnız onun yaşı və qeyri-adi forması ilə məhdudlaşmır. Bu, eyni zamanda tarixi abidə, elmi mübahisələrin mərkəzi və şəhərin mədəni yaddaşına təsir göstərməkdə davam edən canlı bir simvoldur.

Qız Qalasının memarlığı: düşünülmüş monumentalizm

Qız Qalası sahilyanı təbii qaya çıxıntısı üzərində inşa edilmiş və massiv daş silindr formasına malikdir. Tikintidə Abşeron yarımadasına xas olan yerli boz əhəngdaşı istifadə olunmuşdur.

Abidənin əsas memarlıq xüsusiyyətləri:

• hündürlüyü — təxminən 28 metr;

• diametri — 16,5 metr;

• divarların qalınlığı aşağı hissədə 5 metrə, yuxarı hissədə isə təxminən 4 metrə çatır.

Qalanın daxili məkanı divarın içərisindən keçən spiralvari daş pilləkənlə birləşdirilən səkkiz mərtəbədən ibarətdir. Tikilinin bünövrəsində birbaşa qayanın içində yonulmuş, 21 metr dərinliyində quyu yerləşir. Bu fakt quruluşun mühəndis baxımından yüksək səviyyədə planlaşdırıldığını və müəyyən muxtariyyətə malik ola biləcəyini göstərir.

Qız Qalasının təyinatı: mübahisələr niyə səngimir?

Qız Qalasının hansı məqsədlə inşa edildiyi məsələsi regionun memarlıq tarixində ən mürəkkəb suallardan biri olaraq qalır.

Niyə bu, klassik qala deyil?

Qala sonrakı dövrlərdə müdafiə məqsədilə istifadə olunsa da, ilkin konstruksiyası bu fikri tam təsdiqləmir:

• içəridə uzunmüddətli hərbi yaşayış üçün şərait yoxdur;

• tipik müdafiə elementləri mövcud deyil;

• ölçüləri tamhüquqlu qala üçün kifayət qədər böyük deyil.

İslamdan əvvəlki kult tikilisi ehtimalı

Ən əsaslı versiyalardan biri Qız Qalasının kult məqsədli tikili olmasıdır. Bunu təsdiqləyən amillər bunlardır:

• bünövrə ətrafında yerləşən qədim rituallara aid quyular;

• pəncərələrin xüsusi istiqamətlənməsi;

• açıq müdafiə funksiyalarının olmaması.

Azərbaycanlı tədqiqatçı Abbas İslamovun müəyyən etdiyi maraqlı astronomik hadisəyə görə, qış gün dönümündə (22 dekabr) günəş şüaları günəş çıxarkən Qız Qalasının mərkəzi pəncərəsindən içəri daxil olur və daha sonra yuxarı mərtəbələrin pəncərələrini ardıcıl şəkildə işıqlandırır. Bu fakt tikilinin qədim günəş kultu ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərir.

Od məbədi, rəsədxana, yoxsa daxma?

Müxtəlif elmi fərziyyələrə görə Qız Qalası:

• od məbədi;

• zərdüştilikdə istifadə olunan daxma;

• qədim rəsədxana ola bilər.

Lakin bu versiyaların heç biri bu günədək qəti elmi sübutlarla təsdiqlənməmişdir. Məhz bu qeyri-müəyyənlik Qız Qalasını Şərqdə analoqu olmayan unikal bir abidəyə çevirir.

Qız Qalasının tarixi funksiyaları

Zaman keçdikcə Qız Qalasının funksiyası dəyişmişdir:

• XII əsr — Bakı qalasının əsas istehkamı;

• XIII–XIX əsrlər — dənizçilər üçün orientir və mayak;

• 1964-cü ildən — muzey;

• 2000-ci ildən — UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına daxil edilmişdir.

Qalanın fasadında yerləşdirilmiş və “XII əsr” tarixini göstərən daş lövhənin sonradan əlavə edildiyi və tikintinin dəqiq tarixini sübut etmədiyi hesab olunur.

Qız Qalası nə vaxt inşa olunub?

Tikilmə tarixi ilə bağlı müxtəlif fikirlər mövcuddur:

• tikinti məhlulunun tərkibinə əsasən — eramızın I əsri;

• daşın analizinə görə — IX əsr;

• memarlıq oxşarlıqlarına əsasən — erkən Orta əsrlər.

Ən məntiqli ehtimal Qız Qalasının bir neçə mərhələdə inşa edildiyidir.

Qız Qalası haqqında əfsanələr və onların mədəni mənası

“Qız” anlayışı Şərq memarlığında tez-tez “fəth olunmamış”, “əlçatmaz” mənasında işlədilir. Lakin Bakı Qız Qalası ilə bağlı əfsanə xüsusi emosional dərinliyə malikdir.

Ən məşhur rəvayətə görə, bir şah öz qızı ilə evlənmək istəyir. Qız bu taleyi gecikdirmək üçün ondan qala tikdirməsini xahiş edir. Tikinti başa çatdıqdan sonra isə o, zorakılığa boyun əyməkdənsə, qalanın zirvəsindən özünü dənizə atır.

Bu əfsanə:

• Cəfər Cabbarlının 1923-cü ildə yazdığı poemaya,

• 1924-cü ildə çəkilmiş ilk Azərbaycan bədii filminə,

• Əfrasiyab Bədəlbəylinin 1940-cı ildə yaratdığı ilk milli baletə ilham mənbəyi olmuşdur.

Qız Qalası incəsənətdə və mədəniyyətdə

Qız Qalasının obrazına:

• Aleksey Boqolyubov və digər rəssamların əsərlərində,

• SSRİ və Azərbaycan poçt markalarında,

• müasir qrafika və dizayn nümunələrində rast gəlmək mümkündür.

Bu memarlıq abidəsi bu gün də yaradıcı insanları ilhamlandırmaqda davam edir.

Qız Qalasının içərisində nə görmək olar?

Hazırda Qız Qalası müasir muzey kimi fəaliyyət göstərir:

• arxeoloji tapıntılar (keramika, əmək alətləri);

• qalanın mənşəyi ilə bağlı versiyalar;

• interaktiv və multimedia panelləri;

• virtual materiallar və QR-bələdçilər.

Ən yuxarı mərtəbədə isə Bakının və Xəzər dənizinin möhtəşəm mənzərəsini təqdim edən baxış meydançası yerləşir.

Qız Qalası niyə mütləq görülməlidir?

Bakıda yerləşən Qız Qalası sadəcə bir turistik obyekt deyil. Bu abidə:

• dəqiq izahı olmayan sirrli tarixə malikdir;

• elmi bilikləri, mifləri və incəsənəti birləşdirir;

• minilliklər keçməsinə baxmayaraq aktuallığını qoruyur.

Məhz buna görə də Bakını kəşf etməyə başlamaq üçün ən doğru ünvan Qız Qalasıdır.